Werkrooster maken: stap-voor-stap handleiding voor werkgevers
Elke maandag hetzelfde verhaal. Wie werkt wanneer? Kan Sofie ruilen met Pieter? En had Youssef niet gevraagd om woensdag vrij te zijn? Als werkgever of HR-verantwoordelijke herken je dit waarschijnlijk. Een werkrooster maken klinkt simpel, tot je het effectief moet doen. Zeker in België, waar de regels rond arbeidsduur, bekendmakingstermijnen en variabele roosters niet bepaald overzichtelijk zijn.
In deze handleiding nemen we je mee door het volledige proces: van de wettelijke basis tot praktische tips die je morgen kunt toepassen. Of je nu voor het eerst een personeelsrooster opstelt of je huidige werkplanning wilt verbeteren, na dit artikel weet je precies waar je aan toe bent.
Waarom een goed werkrooster meer is dan een Excel-tabel
Laten we eerlijk zijn. Veel werkgevers beginnen met een simpel Excel-bestand. Kolom A: de namen. Rij 1: de dagen van de week. Dat werkt. Tot het niet meer werkt.
Een doordacht werkrooster is namelijk meer dan een overzicht van wie wanneer aanwezig moet zijn. Het heeft directe impact op:
- Productiviteit - de juiste mensen op het juiste moment inzetten
- Medewerkerstevredenheid - voorspelbaarheid en eerlijke verdeling van onpopulaire shifts
- Wettelijke compliance - want ja, de Belgische wetgever heeft nogal wat te zeggen over werkroosters
- Loonkosten - overuren en toeslagen lopen snel op bij een slecht rooster
En dan hebben we het nog niet over de stress die een chaotische planning veroorzaakt. Bij jezelf, maar zeker ook bij je team.
De wettelijke basis: wat zegt de Belgische wet over werkroosters?
Voor je begint met plannen, moet je weten binnen welke grenzen je mag werken. De Belgische arbeidswetgeving is daar vrij duidelijk over, al zitten de nuances in de details.
Maximale arbeidsduur
De standaard wettelijke arbeidsduur in België bedraagt 38 uur per week (sinds 2003). Per dag mag een werknemer in principe maximaal 8 uur werken, en per week maximaal 40 uur. Werk je met een 40-urenweek? Dan heeft je werknemer recht op 12 inhaalrustdagen (ADV-dagen) per jaar om het gemiddelde van 38 uur te respecteren. Bij een 39-urenweek zijn dat 6 ADV-dagen.
Let op: sommige paritaire comités hanteren een lagere wekelijkse arbeidsduur. Controleer altijd de sectorale CAO die op jouw onderneming van toepassing is.
Verplichte rusttijden en pauzes
Hier gaat het in de praktijk nog weleens mis. De wet schrijft voor dat:
- Elke werknemer recht heeft op minstens 11 opeenvolgende uren rust tussen twee werkdagen
- Er een wekelijkse rustperiode van 24 aaneengesloten uren is (doorgaans de zondag)
- Bij meer dan 6 uur werken een pauze van minstens 15 minuten verplicht is
Die 11 uur tussen twee shifts vergeten werkgevers nog weleens. Als iemand tot 23u werkt, mag die persoon pas om 10u de volgende ochtend beginnen. Niet om 7u, ook niet om 8u. Houd hier rekening mee wanneer je een werkschema opstelt, vooral bij ploegensystemen.
Het arbeidsreglement: de thuisbasis van je werkrooster
Elk werkrooster dat je hanteert, moet zijn opgenomen in je arbeidsreglement. Dat geldt voor:
- Gewone uurroosters (voltijds en deeltijds)
- Uurroosters van opeenvolgende ploegen
- Flexibele of glijdende uurroosters
- Variabele deeltijdse roosters
Pas je een rooster aan dat niet in je arbeidsreglement staat? Dan moet je eerst het arbeidsreglement wijzigen via de wettelijk voorgeschreven procedure. Dat kost tijd, dus denk vooruit.
Vast werkrooster vs. variabel werkrooster: wat past bij jouw bedrijf?
Dit is een keuze die veel bepaalt. Niet alleen voor je planning, maar ook voor je administratieve verplichtingen.
Het vaste werkrooster
Bij een vast rooster werkt je medewerker elke week op dezelfde dagen en uren. Denk aan de klassieke 9-tot-17 of een vast ploegenschema dat om de week wisselt.
Voordelen:
- Eenvoudig te beheren
- Minder administratie (het rooster staat in het arbeidsreglement, klaar)
- Duidelijkheid voor je team
Nadelen:
- Weinig flexibiliteit bij wisselende drukte
- Moeilijker om in te spelen op seizoenspieken of onverwachte afwezigheden
Het variabele werkrooster
Bij een variabel rooster wisselen de werkdagen en/of werkuren van week tot week. Dit komt veel voor in de horeca, retail, logistiek en de zorgsector.
Hier wordt het juridisch wat complexer. Voor deeltijdse werknemers met een variabel rooster gelden specifieke regels:
- Het rooster moet minstens 7 werkdagen op voorhand worden meegedeeld aan elke werknemer individueel
- De bekendmaking moet op een gepaste, betrouwbare en toegankelijke wijze gebeuren (een WhatsApp-berichtje op zondagavond volstaat niet)
- Het arbeidsreglement moet alle mogelijke uurroosters bevatten, of minstens het kader waarbinnen de variabele roosters worden opgesteld
Die 7 werkdagen is de wettelijke minimumtermijn sinds november 2022. Maar opgelet: via een sectorale CAO kan die termijn worden ingekort tot minimaal 3 werkdagen. Omgekeerd kan je sector ook een langere termijn opleggen.
In de tuinbouw- en schoonmaaksector geldt bijvoorbeeld een bekendmakingstermijn van 48 uur, en in de rijschoolsector is dat 5 dagen.
Wil je met variabele roosters werken? Dan is het slim om dit goed te laten opnemen in je arbeidsreglement. Zo voorkom je discussies achteraf.
Werkrooster maken in 7 stappen
Goed, de theorie kennen we. Nu de praktijk. Hoe maak je concreet een werkrooster dat wettelijk in orde is en ook nog eens werkbaar?
Stap 1: Breng je personeelsbestand in kaart
Begin bij het begin. Maak een overzicht van:
- Hoeveel medewerkers je hebt (voltijds, deeltijds, flexi-jobs, interim)
- Wat hun contractuele uren zijn
- Welke functies en competenties ze hebben
- Eventuele beperkingen (geen avondwerk, vaste vrije dag, medische redenen)
Dit klinkt voor de hand liggend, maar veel werkgevers werken met verouderde of onvolledige gegevens. Neem de tijd om dit up-to-date te brengen.
Stap 2: Bepaal je personeelsbehoefte per tijdslot
Niet elk moment van de dag vraagt om evenveel personeel. Analyseer je bezetting:
- Welke dagen en uren zijn het drukst?
- Wanneer zijn er piekmomenten (lunchpiek in horeca, maandagochtend in kantoor)?
- Hoeveel mensen heb je minimaal nodig om de dienstverlening te garanderen?
Maak een basisrooster: per dag en per tijdslot het minimum- en maximumaantal medewerkers. Dat is je vertrekpunt.
Stap 3: Verzamel beschikbaarheden en voorkeuren
Vraag je medewerkers tijdig naar hun beschikbaarheid. Hoe eerder je dit doet, hoe makkelijker het puzzelen wordt. Stel een deadline: bijvoorbeeld twee weken voor de start van de roosterperiode.
Wees realistisch. Je kunt niet iedereen tevreden stellen. Maar door voorkeuren mee te nemen, vergroot je de betrokkenheid en verminder je het aantal wijzigingsverzoeken achteraf.
Stap 4: Maak het rooster (en respecteer de wet)
Nu ga je effectief het personeelsrooster opstellen. Houd rekening met:
- De wettelijke arbeidsduur (38 uur per week, max 8 uur per dag)
- De verplichte rusttijden (11 uur tussen shifts, 24 uur wekelijkse rust)
- De bekendmakingstermijn (7 werkdagen voor variabele roosters)
- De regels uit je paritair comité
- Een eerlijke verdeling van avond- en weekenddiensten
Veel werkgevers beginnen in Excel. Dat is prima voor een klein team. Maak kolommen per dag, rijen per medewerker, en gebruik kleuren voor verschillende shifttypes. Een Excel-sjabloon is gratis te vinden en voor 5 medewerkers meer dan voldoende.
Groeit je team? Dan wordt Excel al snel een bron van fouten. Je kunt dit zelf blijven bijhouden, of de personeelsplanning koppelen aan je payroll-administratie. Bij Recruit zit personeelsplanning en verloning bijvoorbeeld in hetzelfde systeem, waardoor shiften automatisch doorstromen naar de loonberekening. Dat scheelt dubbel werk en vermindert het risico op fouten.
Stap 5: Communiceer het rooster tijdig
Een rooster dat niemand heeft gezien, is geen rooster. Zorg dat je werkplanning:
- Op tijd wordt gedeeld (minstens 7 werkdagen vooraf voor variabele roosters)
- Schriftelijk wordt vastgelegd (fysiek uithangen op de werkplek en digitaal delen)
- Bewaard wordt (verplicht tot 1 jaar na afloop van de geldigheidsduur)
De wet vereist een schriftelijk en gedateerd bericht per werknemer voor variabele roosters. Digitale communicatie (e-mail, planningssoftware) is toegestaan, maar moet betrouwbaar en toegankelijk zijn. Een bericht in een WhatsApp-groep waar niet iedereen in zit, voldoet daar niet aan.
Stap 6: Bouw flexibiliteit in
Het perfecte rooster bestaat niet. Er is altijd iemand ziek, iemand die moet ruilen, of een onverwachte piek in het werk. Bereid je hierop voor:
- Houd een lijst bij van oproepbare medewerkers of interimkrachten
- Maak duidelijke afspraken over ruilprocedures (wie beslist, hoe laat ten laatste, schriftelijke bevestiging)
- Plan niet op 100% bezetting. Een buffer van 5-10% is geen luxe, maar noodzaak
Stap 7: Evalueer en verbeter
Na elke roosterperiode: kijk terug. Waren er structureel te veel of te weinig mensen ingepland? Kwamen bepaalde klachten steeds terug? Was de verdeling eerlijk?
De beste werkroosters evolueren mee met je bedrijf. Wat vorig jaar werkte, is dit jaar misschien achterhaald.
Veelgemaakte fouten bij het werkrooster maken
Sommige fouten zien we keer op keer terugkomen. Dit zijn de meest voorkomende:
1. De 11-uurregel negeren Vooral bij ploegensystemen: de verplichte rust van 11 uur tussen twee shifts wordt vergeten. Dat kan leiden tot sancties bij een controle van de sociale inspectie.
2. Variabele roosters te laat communiceren De bekendmakingstermijn van 7 werkdagen is geen suggestie. Communiceer je het rooster te laat, dan kan de werknemer weigeren om te komen werken. Zonder gevolgen.
3. Geen rekening houden met het paritair comité Jouw sector kan strengere regels hanteren dan de algemene wetgeving. Een werkrooster dat voldoet aan de arbeidswet, maar niet aan de sectorale CAO, is nog steeds in overtreding.
4. Mondeling communiceren "Ik heb het toch gezegd?" is geen bewijs. Werkroosters moeten schriftelijk worden vastgelegd en bewaard. Bij discussies of controles heb je anders niets in handen.
5. Altijd dezelfde mensen de onpopulaire shifts geven Niet alleen demotiverend, het kan ook leiden tot klachten over discriminatie of ongelijke behandeling. Streef naar een rotatie of een transparant systeem.
Specifieke situaties: deeltijds, ploegen en weekendwerk
Niet elk bedrijf draait op kantooruren. Afhankelijk van je sector en personeelsbestand krijg je te maken met bijzondere situaties.
Deeltijdse werknemers
Bij deeltijds werk moet het werkrooster duidelijk vermelden welke dagen en uren de werknemer werkt. Bij een vast deeltijds rooster moet dit in de arbeidsovereenkomst en het arbeidsreglement staan. Bij een variabel rooster gelden de bekendmakingsregels die we eerder bespraken.
Belangrijk: een deeltijdse werknemer mag in principe niet minder dan een derde van een voltijdse betrekking werken. En elke werkperiode moet minstens 3 uur duren. Plan je een shift van 2 uur in? Dat mag niet, tenzij je sector daar expliciet van afwijkt via een CAO.
Ploegenarbeid
Bij twee- of drieploegensystemen draai je met wisselende shifts. Het rooster moet dan alle mogelijke ploegenschema's bevatten in het arbeidsreglement. De wisseling van ploegen en de rusttijd tussen twee ploegen verdienen extra aandacht. Vergeet ook niet dat nacht- en ploegenarbeid in veel paritaire comités recht geeft op extra toeslagen.
Weekendwerk en zondagsarbeid
Werken op zondag is in België in principe verboden, met een hele reeks uitzonderingen (horeca, gezondheidszorg, retail onder voorwaarden, continuarbeid). Als je op zondag laat werken, moet je dit opnemen in je werkrooster en in het arbeidsreglement. De werknemer heeft dan recht op inhaalrust.
Glijdende uren: een alternatief voor het klassieke werkrooster
Steeds meer werkgevers werken met glijdende uren. Daarbij bepaal je een kernperiode (bijvoorbeeld 10u-15u) waarbinnen iedereen aanwezig moet zijn, en een marge waarbinnen medewerkers zelf kiezen wanneer ze starten en stoppen.
Dit systeem biedt het beste van twee werelden: structuur voor de werkgever, flexibiliteit voor de werknemer. Maar ook hier gelden spelregels. Je hebt een CAO of aanpassing van het arbeidsreglement nodig, en je moet een systeem van tijdsregistratie voorzien.
Voor kantooromgevingen is dit vaak een betere oplossing dan een rigide 9-tot-17 schema. Zeker als je wilt concurreren op de arbeidsmarkt om talent aan te trekken.
Tools en methodes om een werkrooster te maken
De manuele aanpak: Excel of Google Sheets
Nog altijd de populairste methode bij kleine ondernemingen. En terecht: het is gratis, flexibel, en iedereen kent het.
Een goed Excel-werkrooster bevat:
- Rijen per medewerker
- Kolommen per dag (of per shift)
- Kleuren per type dienst (ochtend, middag, avond)
- Een teller die het totaal aantal uren per medewerker bijhoudt
- Markering wanneer de maximale uren worden overschreden
Het nadeel? Bij meer dan 10-15 medewerkers wordt het onoverzichtelijk. Fouten sluipen erin. En de koppeling met verloning en urenregistratie ontbreekt.
Planningssoftware
Er zijn tientallen tools beschikbaar: van eenvoudige rooster-apps tot volledige workforce-management-platformen. Let bij je keuze op:
- Integratie met je payroll (zodat gewerkte uren automatisch doorstromen)
- Gebruiksvriendelijkheid (je medewerkers moeten er ook mee kunnen werken)
- Belgische wetgeving-compliance (niet elke buitenlandse tool kent onze regels)
- Kosten versus baten
Met meer dan 15 jaar ervaring in Belgische payroll zien we bij Recruit dagelijks de gevolgen van systemen die niet op elkaar zijn afgestemd: fouten in de loonberekening, gemiste Dimona-aangiftes, discussies over gewerkte uren. Een geïntegreerde aanpak, waar planning en payroll in hetzelfde systeem zitten, voorkomt die problemen.
Zelfroosteren: de medewerker aan het stuur
Een nieuwere trend waarbij medewerkers binnen bepaalde kaders zelf hun shifts kiezen. Dit werkt vooral goed bij teams waar de meeste functies uitwisselbaar zijn (retail, horeca, call centers).
De werkgever bepaalt de regels: minimumbezetting, maximale uren, verplichte aanwezigheidsmomenten. De medewerkers vullen de rest zelf in. Dat vergroot de autonomie en vermindert het aantal ruilverzoeken aanzienlijk.
Veelgestelde vragen over werkroosters
Mag een werkgever het werkrooster eenzijdig wijzigen?
Nee, niet zomaar. Een werkrooster dat is opgenomen in het arbeidsreglement of de arbeidsovereenkomst, kan niet eenzijdig worden gewijzigd. Bij een vast rooster heb je de instemming van de werknemer nodig, of je volgt de procedure tot wijziging van het arbeidsreglement. Bij variabele roosters mag je het rooster wel aanpassen, maar alleen als je de bekendmakingstermijn respecteert.
Hoelang op voorhand moet ik een werkrooster bekendmaken?
Voor variabele deeltijdse roosters: minstens 7 werkdagen, tenzij een sectorale CAO een andere termijn voorziet (minimaal 3 werkdagen). Voor vaste roosters die in het arbeidsreglement staan, is er geen afzonderlijke bekendmakingsplicht per week.
Wat als een medewerker weigert om volgens het rooster te werken?
Als het rooster correct en tijdig is meegedeeld en conform het arbeidsreglement is, dan is de werknemer verplicht om het te volgen. Weigering kan een reden zijn voor een sanctie. Maar als het rooster te laat is gecommuniceerd of niet in het arbeidsreglement staat, heeft de werknemer het recht om te weigeren.
Moet ik werkroosters bewaren?
Ja. Het bericht met de individuele werkroosters moet worden bewaard, op papier of digitaal, op de plaats waar het arbeidsreglement kan worden geraadpleegd. De bewaartermijn loopt tot 1 jaar na het einde van de geldigheidsperiode.
Hoe zit het met overuren in een variabel rooster?
Bij een variabel rooster met een gemiddelde wekelijkse arbeidsduur wordt gekeken of het gemiddelde over de referteperiode (meestal een kwartaal) wordt gerespecteerd. Uren boven het contractuele gemiddelde aan het einde van de referteperiode kunnen als overuren worden beschouwd. Meer hierover lees je in ons artikel over overuren en vergoedingen in België.
Gelden er andere regels voor flexi-jobbers of studenten?
Ja. Flexi-jobbers en studenten hebben specifieke regelgeving rond arbeidstijd en contractvorm. Het werkrooster moet wel correct worden bijgehouden, onder andere voor de Dimona-aangifte.
Kort samengevat
Een werkrooster maken is meer dan namen in vakjes schuiven. Het raakt aan arbeidswetgeving, medewerkerstevredenheid en de operationele slagkracht van je bedrijf. De basisprincipes zijn niet ingewikkeld, maar de details maken het verschil.
Onthoud de kernpunten:
- Ken de wettelijke grenzen: 38 uur per week, 11 uur rust tussen shifts, 15 minuten pauze na 6 uur
- Neem je werkroosters op in het arbeidsreglement
- Communiceer variabele roosters minstens 7 werkdagen op voorhand
- Bouw flexibiliteit in, maar documenteer alles schriftelijk
- Check altijd de regels van je paritair comité, want die kunnen afwijken van de algemene wet
De moeite die je steekt in een goed personeelsrooster betaalt zich dubbel en dik terug. In minder stress, minder fouten en een team dat weet waar het aan toe is.
Hoe Recruit je hierbij helpt
Personeelsplanning, urenregistratie en verloning in een tool? Dat is precies wat Recruit biedt.
Met Recruit:
- Contracten in minder dan 60 seconden - Maak proef- en interimcontracten aan zonder gedoe
- Automatische loonberekening - Correcte verloning volgens de actuele wetgeving en je paritair comité
- Dimona en sociale documenten - Wij regelen alle aangiftes, jij focust op je business
- 24/7 persoonlijke support - Altijd een vaste contactpersoon die je bedrijf kent
- Geen vaste maandkosten - Betaal enkel voor wat je gebruikt
Probeer Recruit of neem contact op met onze HR-experts voor advies op maat.
De informatie in dit artikel is louter informatief en vervangt geen professioneel juridisch of boekhoudkundig advies. Arbeidswetgeving wijzigt regelmatig. Raadpleeg steeds de actuele wetgeving of neem contact op met een HR-expert voor advies op maat van jouw situatie.